Spitfire PR Mk XIX in its prime

De Spitfire verkenner PR Mk XIX en Ray Holmes

Door Squadron Leader Clive Rowley MBE RAF (B.D.)

Van alle taken die de Supermarine Spitfire op zich heeft genomen was de Foto Verkennings rol (photo-recce of PR) de meest opvallende. De laatste versie van de Spitfire familie, speciaal toegerust als fotoverkenner en geoptimaliseerd om snel en hoog te vliegen, was de Spitfire PR Mk XIX. Van de in totaal 20,341 gebouwde Spitfires waren er 225 als PR XIX gebouwd. Sommigen zullen zeggen dat dit de meest elegante Spitfires zijn. Heden vliegen er nog maar vier van deze ultieme Spitfires waarvan twee bij de BBMF.

De Spitfire PR Mk XIX was geheel onbewapend, had brandstoftanks op de plaats van de bewapening van de jager varianten en had daardoor een operationeel vliegbereik van 2400 km. De Rolls-Royce Griffon, 37-liter, V-12 motor, leverde meer dan 2000 Pk, en was het hart van de ongelofelijke prestaties van de Mk XIX. De combinatie van het aalgladde toestel met z'n lage luchtweerstand en de enorme motor gaf het toestel de mogelijkheid om routinematig te kruisen met een snelheid van 280 mijl per uur op 26000 voet hoogte en dat bij een vermogen van slechts 27% van het beschikbare vermogen, en om een snelheid van 370 mijl te halen op 40000 voet en 445 mijl op lagere hoogtes. Na de eerste 22 toestellen kregen de Mk XIX's een druk cockpit om langer op grote hoogten te kunnen blijven. De camera's waren steeds een tweetal 20-inch of 36-inch camera's voor vertikale of zijwaartse fotografie, waarmee overlappende foto's voor stereo (3-D) beelden tbv de inlichtingendiensten konden worden gemaakt.

Dit vliegtuig was een ander beest dan de originele korte afstands jager wat een Spitfire eigenlijk was, en de piloten die deze potentieel gevaarlijke, hoog risico vluchten maakten hadden andere vaardigheden dan de gevechtspiloten. Man tegen man gevechten en een agressief temperament hadden geen plaats in de wereld van foto verkenning. Omdat de PR Spitfires onbewapend waren was het onmogelijk om een gevecht te beginnen. Vandaar dat het uitgangspunt ook was om de vijand te ontlopen.

Hoogte en snelheid was het wapen van de PR Spitfire piloot, maar op een hoogte van 11 kilometer en een snelheid van 10 km per minuut had de piloot veel discipline en vaardigheden nodig. Condensatie strepen, contrails in vliegers taal, moesten voorkomen worden want dan zou het toestel zichzelf meteen verraden. Door de lage vleugelbelasting van de Spitfire was het toestel zeer wendbaar op alle hoogtes en kon het ook snel wegdraaien van de zeer snelle Messerschmitt Me 262 straaljager of de door raketten aangedreven Messerschmitt Me 163. Deze toestellen met hun hoge vleugelbelasting waren ze lang niet zo wendbaar. Tegen een langzamere vijand was een lichte duikvlucht al voldoende om de vijand te ontlopen.

Attentie tot in alle bijzonderheden van elke foto vlucht was van levensbelang. Routes moesten zorgvuldig worden gepland en de nadering tot het doel moest zorgvuldig bepaald worden om de vijand tot op het laatste moment in het onzekere te laten. Goede vlucht voorbereiding en uiterst zorgvuldig vliegen maakten het verschil tussen terugkeer naar de kantine voor eieren met spek of de vergetelheid. Tijdens de vlucht moest zorgvuldig motor- en brandstof management er voor zorgen dat er zo lang mogelijk gevlogen kon worden. Bij deze lange vluchten, van vaak meer dan 4 uur, moesten de vliegers solo navigeren naar doelen die vaak meer dan 800 km achter de vijandelijke linies lagen. Omdat er vaak bij slecht weer werd gevlogen moest er ook geland worden onder slechte omstandigheden en ook onderweg moest er vaak blind worden gevlogen door bewolking en slecht weer, dus hun blindvlieg vaardigheden moesten zeer goed zijn. Het verschil tussen succes en mislukking was zo dun als de lucht waardoor ze moesten vliegen, maar een goede piloot kon het risico verkleinen en vaak was de verkregen informatie van onschatbare betekenis.

Vanaf 1941 was de basis Benson in Oxfordshire het hoofdkwartier van de RAF foto vlucht. 541 Squadron was een van de foto squadrons op Benson en, vanaf januari 1944, vloog het met de Spitfire PR Mk XIXs samen met de eerdere versies van de PR Spitfires. Een van de vliegers van 541 Squadron was Luitenant Ray Holmes, die in februari 1945 bij het squadron kwam, na een opleiding op de Spitfire XIX in Aberdeen Dyce en bij het 309 Squadron op Benson.

Ray Holmes, met de roepnaam Arty, omdat zijn initialen RT waren, werd geboren in Wallasey in 1914. Hij kwam bij de Royal Air Force Volunteer Reserve (RAFVR) snel na de oprichting hiervan in 1936. Hij was nummer 55 van deze opleidingn.

In 1940 was Ray een zeer ervaren gevechts piloot op de Hurricane bij 504 Squadron op Hendon. Tijdens een van de meest gevierde episodes van de Slag om Engeland werd de toenmalige sergeant vlieger Ray Holmes plotseling een held omdat hij, geen munitie meer aan boord hebbend, een Dornier Do17 bommenwerper boven Londen uit de lucht ramde om te voorkomen dat deze zijn bommenlast boven Buckingham Palace zou afwerpen. Zijn Hurricane sneed de hele staart af van de Dornier bommenwerper die daarop neerkwam op het plein voor Victoria Station. Ray’s Hurricane was natuurlijk ook beschadigd en hij moest het toestel op lage hoogte verlaten boven Chelsea, waar hij uiteindelijk aan de afvoerpijp van een flatgebouw bleef hangen met zijn parachute, vlak boven een openstaande vuilnisbak. Ondertussen was zijn Hurricane neergekomen op de toegangsweg van Buckingham Palace met een snelheid van meer dan 600 km per uur en meer dan een meter diep in de grond. Gelukkig waren er verder geen slachtoffers op de grond nog van de Dornier, nog van de Hurricane.Twee bemanningsleden van de Dornier werden gedood, de andere twee sprongen er uit en werden krijgsgevangen gemaakt.

Begin 1941 werd Ray voor korte tijd uitgeleend aan het Air Transport Auxiliary (de ATA) om ferry vluchten uit te voeren, dus om nieuwe toestellen naar de squadrons te vliegen. In de 26 dagen die hij doorbracht bij de ATA, deed Ray 56 vluchten, landde op 43 verschillende vliegvelden en vloog 8 types vliegtuigen waaronder voor de eerste keer een Spitfire. Dus, toen Fighter Command in de aanval ging in het voorjaar van 1941, vloog Ray met groepen jachtvliegtuigen boven Frankrijk in Hurricane's van het 504 Squadron. Ook werd hij naar Moermansk in Rusland uitgezonden om met 81 Squadron Russische vliegers bekend te maken en te instrueren op de Hurricane die de konvooien in het Noorden moesten beschermen en om Russische bommenwerpers te escorteren boven Duits grondgebied. Na terugkeer uit Rusland werd Ray instructeur en trainde hij twee jaar toekomstige piloten.

RAF pesonnel studying photos Hierna werd Ray een Spitfire foto verkennings vlieger bij 541 Squadron om doelen als Mannheim, Ludwigshafen, Hamburg, Kiel, Berlijn en het spoorweg viaduct at Bremen direct na de daglicht aanval met Lancasters te fotograferen. Typisch voor het soort van ervaren vliegers die werden geplaatst bij de foto verkennings squadrons had Ray nu al 2000 vlieguren in z'n logboek staan. Ervaring echter was niet de doorslaande factor voor veiligheid want tijdens z'n tijd bij 541 Squadron verloor hij vele collega vliegers en vrienden. In maart 1945 vier van hen in 4 dagen.

In zijn autobiografie Sky Spy, eerste uitgave in 1989, beschrijft Ray een aantal van zijn vluchten; in het bijzonder een naar Hamburg, een top-prioriteit die al drie levens van 541 squadron had gekost. Zijn beschrijving van deze opdracht geeft een helder beeld van deze zeer geheime opdracht en hoe het was om deze te vliegen en het verklaart ook waarom hij dit zijn zwaarste tijd was in zijn oorlog.

Het was de eerste trip naar Hamburg voor Ray en na een uitgebreide briefing voor wat betreft het doel en het weer ging hij de missie nauwkeurig plannen. Tijdens de start vanaf Benson onder de gebruikelijke radiostilte was het erg smerig weer. Zijn volgetankte Spitfire PR Mk XIX, met een volle 400 liter drop tank, ging hij al op 50 meter hoogte de laaghangende bewolking in en moest Ray meteen al op z'n instrumenten vertrouwen. Hij zette koers naar het westen en klom geleidelijk tot 28000 voet, net onder de voorspelde condensatielaag en nog net in de wolken. Met 2250 toeren en volgas racete hij naar vijandig gebied. De Spitfire vloog sneller dan 600 kilometer per uur.

Nog in de wolken toen hij de Nederlandse kust naderde zette Ray z'n radio aan om te luisteren. Bijna ogenblikkelijk hoorde hij het bekende gehuil van de vijandige radar. Het gehuil kwam 2 seconden later weer en daarna weer sneller en harder tot er een continue toon was en hij werd een stip op de duitse radarschermen. Ze wisten dus dat hij er aan kwam en ze konden hem volgen. Kanonnen, radar en vliegtuigen, allemaal bemand met mensen die hem wilden doden, waren nu op zoek naar hem. Weg met dat gehuil, dacht hij en zette de radio weer uit.

Ray navigeerde blind terwijl hij door vloog in de wolken. Na een tiental minuten, waarin de Duitsers volgens hem wel hadden berekend dat hij richting Hamburg zou gaan, besloot Ray wat zand in de Duitse radertjes te gooien door iets van de koers af te wijken. Eerst heel weinig zodat de Duitse radar technici het moeilijk zouden opmerken en daarna een scherpe haakse bocht. Hij hoopte hiermee te bereiken dat de Duitsers dachten dat Bremen zijn doel was. De vijandelijk jagers die inmiddels waren opgestegen zouden dan naar het zuiden worden gedirigeerd. Ray besloot dat hij daarmee voldoende verwarring had gezaaid en vloog daarna rechtstreeks naar zijn doel nadat hij boven Bremen zijn droptank had afgeworpen. Hij hoopte dat het een soort brandbommetje zou worden. Als hij boven Hamburg zou worden aangevallen zou hij zijn volledige manouvreerbaarheid nodig hebben, niet gehinderd door een drop tank.

Toen hij Hamburg naderde, werden de wolken plots dunner en de regen geselde het windscherm niet meer zo erg. Net toen hij dacht dat de meteoroloog het niet bij het rechte einde had met zijn voorspelling dat het helder weer was boven het doel, was de bewolking helemaal weg en scheen de zon fel in de cockpit, zijn ogen werden er door verblind, maar beneden hem was de aarde. Niet zomaar de aarde ! Ray had buitengewoon nauwkeurig genavigeerd, beneden hem lag de Elbe en 3 minuten vliegen in noordelijke richting lagen de dokken van Hamburg.

Ray Holmes in a Hurricane Plotseling sloeg zijn hart een paar slagen over, want boven hem zag hij de dubbele condensatie strepen van waarschijnlijk een Me 262 straaljager - zeer snel en bewapend met vier dodelijke 30 mm kanonnen ! Het ontvangst commitee stond klaar ! Misschien was het allemaal toch niet zo slim gespeeld door Ray. Hij maakte een linker en een rechter bocht om te controleren of hij zelf geen strepen in de lucht trok en ging daarna recht op zijn doel af. De piloot van de straaljager had hem kennelijk niet in de gaten. Volgas en in een lichte duikvlucht om wat snelheid extra op te pikken ging Ray richting de dokken waar de schepen lagen. Toen hij het beeld van de dokken in zich opnam realiseerde hij zich dat zelfs vanaf een hoogte van 8 kilometer zichtbaar was dat de dokken een grote stoffige puinhoop waren, waar geen gebouw rechtop stond. Dit, bedacht hij zich, was de wraak van Bomber Command voor de Luftwaffe aanval op Coventry, Liverpool, Birmingham en London.

Ray legde de Spitfire op zijn zij om bij de oostelijke kant van de rivier te komen. Hij zette de twee verticale camera's aan om elke twee en een halve seconde een foto te nemen. Een groen lampje gaf steeds aan dat de stereo foto's gemaakt waren.

De vlieger van de Messerschmitt had hem echter nu gespot en naderde met veel te hoge snelheid. Omdat de Spitfire geen bewapening had was het enige verdedigingsmiddel de ontsnapping. Snel ramde Ray het gas dicht. De motor sloeg terug met knallen uit de uitlaten alsof hij geraakt was. De snlheid liep snel terug naar 500, 400, 300 kilomer per uur. Ray zag dat de Duitse jet nu op een afstand was van 2 kilometer en op 1 kilometer zou hij het vuur gaan openen. De Duitser naderde snel ! Met een snelheid van ruim onder de 300 kilometer per uur maakt Ray een scherpe bocht naar rechts en trok de stuurknuppel hard naar zich toe. Z'n ogen werden in hun kassen gedrukt door de hoge G krachten. Hij zag niks meer en raakte even buiten bewustzijn en gaf daarna hard rechts voetenroer. De Spit kwam in een roterende high speed stall. De lichtspoor kogels van de Messerschmitt zag hij links en rechts achter hem verdwijnen in het niets. De Duitse jet had een veel te hoge snelheid om de korte bochten van de Spitfire bij te houden. Tot zijn verwondering kon Ray wel het geblaf horen van de kanonnen van de vijand terwijl hij uit de spin kwam.

De Duitse had wel 15 kilometer nodig om weer uit z'n draai met deze snelheid en had dan allang het contact verloren met de Spitfire. Dus was er nog voldoende tijd om nog een run te maken over de dokken van Hamburg. De camera's liepen nog. Stom van me, dacht Ray, wensend dat hij zich eerder had bedacht ze uit te schakelen in de opwinding, maar er waren nog 500 opnames in het magazijn, voldoende voor een tweede run over de westelijke oever van de rivier. Daarna, klaar, en snel via de wolken naar huis, net op tijd voordat een tweede Messerschmitt zich opmaakte voor de aanval. Deze was ongetwijfeld door de eerste jet te hulp geroepen.

Ray vertelde later dat hij de hele terugweg had gezongen - vreemde liedjes met vreemde zelfbedachte teksten, maar hij was ook zo blij dat de missie tot nu toe geslaagd was en het verbrak de spanning.

Boven de Engelse kust zette hij de daling in en op 700 meter was hij boven Oxford. De vluchtleiding op de grond stuurde hem naar Benson en met het landinggestel uit en de kleppen neer begeleidde ze hem via een wijde bocht voor de landingsbaan op Benson. Op 50 meter hoogte kwam Ray uit de bewolking en zag de landingsbaan recht voor hem liggen. Na een schietgebedje sloot hij het gas af, ving het toestel af en kwam aan de grond met het vertrouwde gerommel van de wielen op het asfalt.

Nadat hij zelf z'n camera magazijnen naar de foto sectie had gebracht werd hij gedebriefd. Bomber Command was in z'n nopjes met de beelden. Ray kreeg ook een set foto's en vroeg vervolgens een eitje voor de lunch !

Ray Holmes werd gedemobiliseerd in october 1945 en ging terug naar Wirral om z'n oude beroep van journalist weer op te pakken. Hij stierf in 2005, 90 jaar oud. De BBMF Spitfire PR Mk XIX PM631 is nu in de kleuren van de 541 Squadron Spitfire die Ray Holmes vloog tijdens zijn gevaarlijke tour als foto verkenner in de laatste dagen van de oorlog. Ray was een buitengewone piloot die een moedige bijdrage leverde aan de overwinning van het kwaad en de tyranie van de Tweede Wereldoorlog. Zoals zovele RAF helden, was Ray een buitengewoon bescheiden man die buitengewoon dingen deed in oorlogstijd. Hij zou de eerste zijn die er op wees dat hij dan wel een van The Few was, maar hij was een van de velen die geluk hadden en de oorlog overleefden.

(Klik HIER om terug te gaan naar het hoofdmenu)